Trong suốt thế kỷ XVIII và XIX, khi vùng đất Nam Bộ bước vào giai đoạn khẩn hoang và phát triển kinh tế bùng nổ, một phương tiện giao thương đường biển độc đáo đã ra đời và trở thành biểu tượng bất diệt của nền hàng hải xứ Đàng Trong: Ghe bầu. Không chỉ là phương tiện vận tải thuần túy, ghe bầu Nam Bộ chính là “linh hồn” kết nối mạng lưới thương mại duyên hải dọc chiều dài đất nước, đưa nông sản, hàng hóa Việt Nam vươn ra giao lưu với các thương cảng sầm uất trong khu vực Đông Nam Á.
1. Thiết kế độc đáo: Sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ nghệ sông và biển
Ghe bầu (hay còn gọi là thuyền bầu) là đỉnh cao của sự giao thoa công nghệ đóng thuyền giữa cư dân bản địa người Việt, văn hóa hàng hải Champa và một phần kỹ thuật của các lưu dân phương Nam. Tên gọi “ghe bầu” xuất phát từ cấu trúc hình dáng đặc trưng: phần bụng thuyền phình to (bầu) để tối ưu hóa không gian chứa hàng hóa, trong khi hai đầu mũi và lái lại thuôn nhọn, vút cao.
Cấu trúc thiết kế này mang lại những ưu điểm vượt trội cho một phương tiện viễn dương duyên hải:
- Sức chứa khổng lồ: Một chiếc ghe bầu cỡ lớn thời bấy giờ có thể chở từ vài chục đến hàng trăm tấn hàng hóa, tương đương với các tàu buôn loại vừa của phương Tây.
- Khả năng thích ứng địa hình: Phần đáy ghe bầu được thiết kế hơi vát, giúp thuyền vừa có thể chịu được sóng lớn ngoài khơi xa, vừa dễ dàng len lỏi vào các vùng cửa sông, rạch cạn của miền Tây Nam Bộ khi triều cường lên xuống.
- Hệ thống buồm vát dẻo dai: Khác với buồm vuông chỉ chạy thuận gió, buồm của ghe bầu thường là buồm vát (buồm cánh dơi), giúp các thủy thủ có thể chạy vát đón gió, điều khiển con thuyền đi ngược hướng gió một cách tài tình.
2. Trục kinh tế duyên hải: Kết nối vựa lúa Nam Bộ với Kinh đô và Quốc tế
Vào thế kỷ XVIII – XIX, khi Nam Bộ trở thành vựa lúa và nông sản lớn nhất đất nước, nhu cầu vận chuyển hàng hóa ra miền Trung (Kinh đô Huế) và ra thế giới trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Hệ thống ghe bầu chính là huyết mạch kinh tế gánh vác sứ mệnh này.
Hàng năm, theo mùa gió chướng và gió Tây Nam, những đoàn ghe bầu nối đuôi nhau xuất phát từ các bến sông Gia Định, Sa Đéc, Mỹ Tho, mang theo lúa gạo, cá khô, mắm, đường cát và lâm sản quý dọc theo bờ biển Đông. Điểm dừng chân của họ là các cửa biển miền Trung như vịnh Tourane (Đà Nẵng), cảng thị Hội An, cảng Quy Nhơn để cung cấp lương thực và đổi lấy các mặt hàng thủ công mỹ nghệ, gốm sứ sành, muối và vải vóc mang ngược về Nam. Không dừng lại ở đó, nhiều đội ghe bầu có năng lực hàng hải mạnh mẽ còn bạo dạn vượt biển sang tận Singapore, Malacca, Xiêm La (Thái Lan) để giao thương, tạo nên một bản đồ mậu dịch duyên hải vô cùng năng động.
| Đặc điểm mậu dịch | Mặt hàng xuất phát từ Nam Bộ | Mặt hàng thu mua từ miền Trung / Quốc tế |
| Giao thương nội địa | Lúa gạo sài gòn, đường cát, cá khô, nệm mây, gỗ tre. | Muối biển dưa muối, gốm sứ Chu Đậu/Gò Sành, lụa là, thuốc bắc. |
| Giao thương quốc tế | Nông sản, hồ tiêu, trầm hương, da thú, tổ yến. | Khí cụ hàng hải, vải vóc phương Tây, tiền tệ, thủy tinh cao cấp. |
3. Đời sống văn hóa “Ghe bầu” và ký ức của những chuyến đi biển
Gắn liền với những chuyến hải trình dài ngày trên biển là một mảng không gian văn hóa tinh thần vô cùng phong phú của các vạn chài và cánh tài gia (thủy thủ ghe bầu). Sống trên biển, đối mặt với hiểm nguy “ba chìm bảy nổi”, họ đã sáng tạo ra hệ thống ngôn ngữ, luật tục hàng hải và văn học dân gian độc nhất vô nhị.
Những câu hò biển, hò chèo ghe bầu không chỉ để giải trí, giữ nhịp chèo mà còn là những bài học truyền khẩu về kinh nghiệm nhìn con nước, đoán hướng gió, nhận biết các rạn san hô nguy hiểm hay cách định vị các ngọn núi ven bờ (hải đăng tự nhiên) để tìm đường vào vịnh an toàn. Tín ngưỡng thờ Bà Cậu (giữ sóng lặng yên), thờ Cá Ông luôn được thực hiện nghiêm cẩn trên mỗi mạn ghe, thể hiện sự kính trọng của con người trước sự bao dung và nghiêm khắc của đại dương.
4. Bảo tồn di sản Ghe bầu tại Bảo tàng Hàng hải
Cùng với sự xuất hiện của tàu hơi nước và tàu vỏ sắt phương Tây vào cuối thế kỷ XIX, kỷ nguyên hoàng kim của ghe bầu gỗ truyền thống dần khép lại. Tuy nhiên, giá trị lịch sử và đóng góp của nó vào dòng chảy hàng hải Việt Nam là không thể phủ nhận. Đó là minh chứng sống động cho tư duy kinh tế hướng biển, sự thông minh và ý chí chinh phục đại dương của cha ông.
Tại Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), dự án nghiên cứu, phục dựng nguyên mẫu ghe bầu Nam Bộ theo tỷ lệ chuẩn và số hóa các câu chuyện dân gian của cánh tài gia xưa đang được triển khai mạnh mẽ. Chúng tôi tin rằng, việc giữ gìn và trưng bày những thông tin lịch sử hàng hải này sẽ giúp công chúng có cái nhìn toàn diện, tự hào về một thời kỳ mậu dịch biển rực rỡ, đồng thời tiếp thêm động lực cho thế hệ trẻ vững vàng đưa con thuyền kinh tế biển Việt Nam vươn xa ra thế giới.
