Trong các cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước tại vùng biển Đông Nam Á, bên cạnh những khối gốm sứ mậu dịch khổng lồ, các nhà khoa học thường xuyên phát hiện những khối kim loại gỉ sét, kết dính chặt vào nhau do dòng chảy của thời gian và nước biển. Khi bóc tách, đó là hàng vạn đồng tiền cổ bằng đồng, bạc, thậm chí là vàng. Những đồng tiền thương mại này không chỉ đơn thuần là phương tiện thanh toán, mà còn là những “bản báo cáo tài chính” sống động, minh chứng cho sự hình thành và vận hành của mạng lưới mậu dịch biển xuyên đại dương qua nhiều thế kỷ.
1. Tiền đồng kết khối: Chứng nhân từ những con tàu đắm
Một trong những hiện vật đặc trưng nhất tại các không gian trưng bày khảo cổ học hàng hải là các khối tiền đồng bị phong hóa. Khi các thương thuyền cổ đại gặp nạn và chìm xuống đáy đại dương, các túi hoặc hòm chứa tiền tệ mậu dịch bị vỡ ra. Trải qua hàng trăm năm ngâm trong nước biển giàu khoáng chất, đồng oxit kết hợp với cát biển, vỏ sò và các mảnh vụn hữu cơ tạo thành một khối liên kết cơ học bền vững.
Việc phát hiện tiền đồng kết khối với số lượng lớn trong các xác tàu cổ thế kỷ XIII – XVII chứng minh rằng: Các hải thuyền viễn dương thời bấy giờ bắt buộc phải mang theo một lượng tiền mặt khổng lồ để phục vụ các giao dịch trực tiếp tại các bến cảng trung chuyển. Việc phân tích niên đại của các đồng tiền này giúp các nhà khảo cổ định vị chính xác khoảng thời gian con tàu vận hành và trục vớt.
2. Các dòng tiền mậu dịch chủ lưu trên biển Đông
Qua các hiện vật được trục vớt, các nhà nghiên cứu đã thiết lập được bản đồ lưu thông tiền tệ trên Con đường tơ lụa trên biển, với ba dòng tiền chính đóng vai trò là “ngoại tệ mạnh” thống trị thị trường:
Tiền đồng Trung Hoa (Thời Đường, Tống, Minh)
Nhờ nền kinh tế hàng hóa phát triển rực rỡ, tiền đồng Trung Hoa (đặc biệt là tiền thời Tống và thời Minh) đã trở thành bản vị thanh toán quốc tế phổ biến khắp Đông Nam Á. Từ đảo Java, Sumatra cho đến các cảng thị Đại Việt, tiền đồng phương Bắc được chấp nhận rộng rãi nhờ hàm lượng đồng ổn định và uy tín thương mại của các vương triều.
Tiền đúc bản địa của các vương quốc Đông Nam Á
Để khẳng định nền độc lập và chủ quyền kinh tế, các vương triều Đại Việt (từ thời Đinh, Lê, Lý, Trần), vương quốc Champa hay đế chế Majapahit cũng cho đúc các dòng tiền riêng. Mặc dù quy mô lưu thông quốc tế không lớn bằng tiền Trung Hoa, nhưng sự xuất hiện của tiền đồng bản địa trong các di chỉ cảng thị ven bờ chứng minh năng lực tự chủ tài chính và hoạt động đánh thuế thương mại hàng hải vô cùng chặt chẽ của cha ông ta.
| Loại tiền tệ cổ | Chất liệu chủ đạo | Phạm vi và vai trò lưu thông |
| Tiền ngũ thù / Khai Nguyên | Đồng thau | Tiền tệ quốc tế thời kỳ đầu, lưu thông mạnh trên các hải trình thời Đường – Tống. |
| Tiền đồng Đại Việt (Thiên Phúc, Thuận Thiên…) | Đồng, hợp kim thiếc | Lưu hành nội địa và giao thương biên mậu tại các thương cảng tiền tiêu như Vân Đồn. |
| Tiền bạc Real (Tây Ban Nha / Mexico) | Bạc nguyên chất | Xuất hiện từ thế kỷ XVI, trở thành đồng tiền toàn cầu thống trị các thương cảng thời Chúa Nguyễn. |
3. Sự xuất hiện của đồng bạc và bước ngoặt mậu dịch toàn cầu
Bước sang thế kỷ XVI – XVII, bản đồ hàng hải Đông Nam Á chứng kiến một bước ngoặt vĩ đại khi các thương thuyền phương Tây (Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh) chính thức gia nhập cuộc chơi. Họ mang đến khu vực một loại “vũ khí tài chính” mới: Đồng bạc Real (thường gọi là tiền con cò hoặc bạc xòe) được đúc từ các mỏ bạc khổng lồ ở Nam Mỹ.
Sự xuất hiện của đồng bạc Tây Ban Nha đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện kinh tế. Tại các thương cảng sầm sũat của Đàng Trong như Hội An, Phố Hiến hay vùng cửa biển Tourane (Đà Nẵng), các Chúa Nguyễn đã thiết lập hệ thống đổi bạc lấy hàng hóa (như tơ lụa, trầm hương, hồ tiêu). Năng lực điều tiết tiền tệ và quản lý thương mại của chính quyền sở tại đã giúp nền kinh tế Việt Nam thời kỳ này hội nhập sâu sắc vào chuỗi cung ứng toàn cầu, biến dòng chảy bạc quốc tế thành động lực phát triển đô thị cảng thị.
4. Bảo tồn “Ký ức tài chính” đại dương tại Bảo tàng Hàng hải
Mỗi đồng tiền cổ được tìm thấy dưới lòng biển là một lát cắt lịch sử, phản ánh không chỉ giá trị vật chất mà còn cả trình độ đúc kim loại, tư duy kinh tế và mối quan hệ bang giao của các quốc gia trong quá khứ. Việc nghiên cứu tiền tệ khảo cổ học hàng hải giúp chúng ta phục dựng lại bức tranh toàn cảnh về một Đông Nam Á năng động, cởi mở và đầy nội lực.
Tại hệ thống dữ liệu của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), công tác phân loại, xử lý hóa học để bảo tồn các khối tiền cổ ngậm muối, kết hợp số hóa 3D hình ảnh hai mặt đồng tiền đang được thực hiện theo tiêu chuẩn quốc tế. Việc trưng bày và giới thiệu những thông tin lịch sử hàng hải chuyên sâu này sẽ mang đến cho độc giả cái nhìn mới mẻ, tự hào về năng lực làm chủ kinh tế biển và vị thế giao thương chiến lược của cha ông trên trường quốc tế.
Bài viết bản quyền thuộc về Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com).
