Trong khảo cổ học hàng hải, việc phát lộ hiện vật chỉ là bước đầu tiên; cuộc chiến thực sự bắt đầu khi cổ vật tiếp xúc với không khí. Làm thế nào để giữ cho hàng ngàn mét khối gỗ sồi ngậm mặn không bị mục nát khi rời khỏi môi trường yếm khí dưới đáy biển? Cuốn sách “Kỹ thuật bảo tồn hóa học hiện vật ngậm mặn” – tài liệu đúc kết từ kinh nghiệm hàng thập kỷ của các chuyên gia tại Bảo tàng Vasa (Thụy Điển) – chính là lời giải đáp toàn diện nhất cho giới khoa học.
1. Tại sao cẩm nang từ Vasa lại là “Kinh thánh” bảo tồn?
Bảo tàng Vasa không chỉ là một điểm tham quan, mà là một phòng thí nghiệm hóa học hàng hải vĩ đại nhất thế giới. Con tàu chiến Vasa chìm năm 1628 và được trục vớt năm 1961 là bài học đắt giá nhất về sự thay đổi cấu trúc tế bào gỗ do muối biển (marine salts) và lưu huỳnh (sulfur) tích tụ.
Cuốn sách là tài liệu đầu tiên hệ thống hóa toàn bộ quy trình:
- Cơ chế thẩm thấu: Cách sử dụng Polyethylene Glycol (PEG) – một loại polymer hòa tan trong nước – để thay thế dần nước trong thớ gỗ mà không làm biến dạng cấu trúc tế bào.
- Xử lý hóa học: Quy trình khử axit và kiểm soát quá trình oxy hóa lưu huỳnh (sulfuric acid oxidation), ngăn chặn sự phân hủy tự thân từ bên trong vật liệu gỗ.
2. Nội dung trọng tâm dành cho các nhà khảo cổ
Cuốn sách cung cấp lộ trình xử lý nghiêm ngặt qua 4 giai đoạn mà bất kỳ chuyên gia bảo tồn nào cũng cần nằm lòng:
- Giai đoạn tiền xử lý: Kiểm tra độ bão hòa muối (salinity) và độ rỗng của gỗ bằng phương pháp chụp cắt lớp CT.
- Giai đoạn ngâm tẩm: Kiểm soát nồng độ PEG theo tỷ lệ tăng dần trong các bể ngâm chuyên dụng, đảm bảo polymer thấm sâu vào từng mm của khối gỗ dày.
- Giai đoạn kiểm soát môi trường (Climatic Control): Duy trì độ ẩm ổn định (từ 50% đến 55%) và nhiệt độ phòng trưng bày để ngăn chặn hiện tượng co ngót (shrinkage) và nứt vỡ (cracking) sau bảo tồn.
- Giai đoạn đánh giá định kỳ: Phương pháp theo dõi các “tín hiệu cảnh báo” từ bề mặt hiện vật.
3. Ứng dụng cho khảo cổ học hàng hải Việt Nam
Tại Việt Nam, với đặc thù của các địa tầng bùn lầy, xác tàu gỗ đắm tại các vùng biển như Quảng Ninh, Cù Lao Chàm hay vùng biển phía Nam thường chịu ảnh hưởng mạnh của các dòng hải lưu và nhiệt độ nước ấm.
Việc áp dụng cẩm nang từ Vasa không chỉ là “sao chép” mà là “bản địa hóa”:
- Điều chỉnh công thức: Sử dụng các loại vật liệu polymer nhiệt đới hóa để phù hợp với độ ẩm cao tại Việt Nam.
- Chiến lược số hóa: Kết hợp dữ liệu hóa học từ sách với công nghệ quét laser 3D mà hệ thống của Bảo Tàng Hàng Hải đang thực hiện, tạo ra hồ sơ “sức khỏe” cho từng mảnh vỡ hiện vật.
4. Đánh giá chuyên môn
Đây không phải là một cuốn sách giáo khoa khô khan. Nó là sự hòa quyện giữa tình yêu di sản và sự chính xác của khoa học. Những bảng biểu, sơ đồ hóa học và các tình huống thực tế (case study) về việc cứu vãn các khớp nối mộng gỗ sẽ là tài liệu gối đầu giường cho các nghiên cứu viên khảo cổ học hàng hải tại nước ta.
“Bảo tồn hiện vật ngậm mặn là chạy đua với thời gian. Một sai sót nhỏ về nồng độ hóa chất có thể xóa sổ hàng trăm năm lịch sử. Cuốn sách này chính là chiếc kim chỉ nam giúp chúng ta chiến thắng cuộc đua đó.”
Hiện ấn phẩm đang được lưu trữ tại Thư viện Chuyên ngành của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com). Đối với các đơn vị nghiên cứu và cá nhân quan tâm, vui lòng liên hệ Ban Thư ký để đăng ký quyền truy cập tài liệu chuyên sâu.
