Trong tiến trình chinh phục và khai phá không gian đại dương, tư duy cư trú của người Việt không chỉ dừng lại ở việc bám làng, bám đất bờ bờ. Đối diện với quy luật khắc nghiệt của thủy triều, sóng gió và dòng hải lưu, cư dân duyên hải từ Bắc vào Nam đã sáng tạo nên những mô hình kiến trúc cư trú thích ứng nước mặt độc đáo. Từ những chiếc nhà bè vạn đò nép mình nơi cửa vịnh, làng chài nổi giữa biển khơi cho đến các công trình nhà giàn chân cột kiên cố, tất cả đã cấu thành nên một chương di sản kiến trúc hàng hải vô giá, phản ánh năng lực sinh tồn và sự hòa hợp tuyệt đối giữa con người và đại dương.
1. Nhà bè vạn đò và làng chài nổi: Không gian sống di động trên mặt nước
Tại các vùng biển kín gió, nhiều đảo đá bao bọc như vịnh Hạ Long, vịnh Lan Hạ hay các vùng đầm phá miền Trung (phá Tam Giang), mô hình làng chài nổi đã tồn tại hàng thế kỷ. Đây là cấu trúc cư trú mang tính cộng đồng cao, nơi mỗi chiếc nhà bè vừa là một đơn vị kinh tế tự túc, vừa là một tế bào xã hội biển.
- Cấu trúc vật liệu bản địa: Nguyên bản của nhà bè cổ được dựng trên hệ thống phao tre, phao gỗ sến hoặc lu sành kết chặt, phía trên lợp mái tranh hoặc lá gồi chống nước mặn. Lớp vỏ kiến trúc này có trọng lượng nhẹ, độ đàn hồi cao để nương theo từng nhịp sóng mà không bị bẻ gãy cấu trúc.
- Tổ chức không gian: Mặt bằng nhà bè được chia thành ba không gian chức năng cốt lõi: khoang thờ tự/sinh hoạt ở trung tâm, sàn ngoài bờ làm nơi đan lưới, và hệ thống lồng bè nuôi cá giăng áp sát mạn dưới đáy sàn. Kiến trúc này biến ngôi nhà thành một hệ sinh thái khép kín giữa cư trú và sinh kế.
2. Kiến trúc nhà giàn chân cột và nhà sàn ven cửa sông
Trái ngược với tính di động của nhà bè, tại các vùng bờ biển có bãi bồi bùn lầy, rừng ngập mặn rậm rạp hoặc các vùng lộng lộng gió như duyên hải Tây Nam Bộ, cư dân lại phát triển hệ thống nhà giàn/nhà sàn chân cột.
Để đối phó với sức tàn phá của bão biển và sự ăn mòn của muối mặn, cha ông ta đã đúc kết được kỹ nghệ xử lý vật liệu ngậm mặn đỉnh cao. Toàn bộ hệ thống cọc móng chôn sâu xuống lòng cát bồi đều sử dụng các loại gỗ có liên kết thớ cực chặt, tiết ra chất dầu tự nhiên chống mục và ký sinh trùng đục thân như gỗ đước, gỗ tràm, hoặc gỗ lim. Cấu trúc sàn nhà luôn được nâng cao hơn mức đỉnh triều cường lịch sử từ $1.5$ đến $2\text{ mét}$, giúp sóng biển có thể tự do đi qua dưới sàn mà không tạo ra áp lực xung lực làm lật đổ toàn bộ ngôi nhà.
| Loại hình kiến trúc | Địa bàn phân bổ tiêu biểu | Giải pháp kỹ thuật thích ứng |
| Làng chài nổi / Nhà bè | Vịnh Hạ Long, Lan Hạ, Cát Bà, Đầm phá miền Trung. | Hệ phao nổi đàn hồi bằng tre/gỗ sến; cấu trúc vách nhẹ nương theo nhịp sóng sinh học. |
| Nhà sàn chân cột cửa sông | Vùng ngập mặn Cà Mau, duyên hải Tây Nam Bộ. | Hệ cọc móng bằng gỗ đước/tràm ngậm dầu; sàn nâng cao vượt đỉnh triều cường lịch sử. |
| Nhà chòi canh nghêu/khu nuôi trồng | Bãi bồi ven biển Tiền Giang, Bến Tre, Nam Định. | Kết cấu chòi giàn tre vây lồng chống gió lốc; neo giữ bằng hệ thống dây mây xỏ cọc định vị. |
3. Thách thức bảo tồn hình thái cư trú biển trong kỷ nguyên số
Hiện nay, do yêu cầu quy hoạch không gian biển và bảo vệ môi trường sinh thái vịnh, các làng chài nổi lịch sử đang dần được dịch chuyển lên bờ. Điều này khiến các hình thái kiến trúc cư trú biển cổ truyền đối mặt nguy cơ biến mất vĩnh viễn khỏi thực địa.
Tại hệ thống của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), việc thu thập bản vẽ kỹ thuật, phục dựng mô hình tỷ lệ thu nhỏ của các dáng nhà bè cổ, và ứng dụng công nghệ số hóa 3D không gian kiến trúc làng nổi đang được đặt lên hàng đầu. Lưu giữ địa tầng văn hóa cư trú này trên không gian số không chỉ là g gìn giữ một mảnh ghép lịch sử kiến trúc dân gian, mà còn giúp thế hệ tương lai thấu hiểu sâu sắc tư duy thích ứng khí hậu và tài năng cơ học bản địa của các bậc tiền nhân duyên hải.
