Vịnh Hạ Long không chỉ là kỳ quan thiên nhiên thế giới mà còn là một địa tầng khảo cổ học hàng hải chứa đựng nhiều bí ẩn chưa được khai phá hết dưới lòng đại dương. Mới đây, trong chiến dịch thám sát đáy biển phối hợp giữa các chuyên gia trong nước và quốc tế, một chùm neo đá cổ có niên đại từ thế kỷ 10 đã được phát lộ tại vùng biển kín vịnh Hạ Long. Phát hiện chấn động này không chỉ bổ sung chứng cứ vật thể đắt giá về mạng lưới giao thương mậu dịch biển thời tự chủ của nước ta, mà còn giúp các nhà nghiên cứu giải mã toàn diện kỹ nghệ neo đậu, định vị của các thương thuyền cổ đại khi đối mặt với các dòng hải lưu phức tạp tại vùng vịnh Đông Bắc.
1. Bối cảnh phát lộ địa tầng khảo cổ dưới nước
Chùm hiện vật gồm ba chiếc neo đá nguyên khối được tìm thấy ở độ sâu khoảng $12\text{ mét}$ dưới lớp bùn cát mịn, gần một rạn san hô cổ thuộc khu vực biển phía Nam vịnh Hạ Long. Theo báo cáo kỹ thuật ban đầu, các hiện vật nằm ngậm mặn và bám đầy các lớp trầm tích, vỏ hàu và rạn san hô kết khối.
Nhờ lớp bùn lầy yếm khí bao phủ suốt hơn mười thế kỷ, bề mặt của các khối đá vẫn giữ nguyên được các vết đục đẽo định hình của các thợ đóng thuyền cổ đại. Vị trí phát hiện nằm trên tuyến hải trình huyết mạch kết nối thương cảng cổ Vân Đồn với các lộ trình mậu dịch viễn dương sang vùng biển Hoàng Hải và Nam Trung Hoa, chứng minh nơi đây từng là điểm dừng chân phóng gió hoặc tránh bão lý tưởng của các hạm đội thương thuyền.
2. Đặc điểm hình thái học và kỹ nghệ chế tác neo đá thế kỷ 10
Qua đo đạc cơ học và phân tích thạch học, cả ba chiếc neo đá đều được chế tác từ dòng đá trầm tích chất lượng cao, có trọng lượng dao động từ $80\text{ đến }120\text{ kg}$ mỗi chiếc. Hình thái học của các cấu trúc neo này bộc lộ tư duy kỹ thuật đỉnh cao của cư dân biển thế kỷ 10:
- Cấu trúc trục thân: Neo có dáng hình trụ dài thuôn hai đầu, phần thân giữa được đục rãnh sâu chạy dọc vòng quanh để cố định hệ thống dây mây xảm thuyền hoặc dây thừng bện từ sợi vỏ cây bàng biển ngậm dầu.
- Hệ thống lỗ mộng xuyên tâm: Ở đầu mỗi chiếc neo đá đều có một lỗ mộng vuông được đục xuyên tâm một cách chính xác. Đây là không gian để xuyên qua các thanh ngáng bằng gỗ cực kỳ cứng (như gỗ đước hoặc lim cổ) đóng vai trò như những “ngạnh neo”, giúp cố định toàn bộ khối đá cắm chặt vào nền bùn cát đáy biển khi tàu thả neo xuống.
| Thông số hiện vật khảo cổ | Đặc điểm thạch học / Cơ học | Chức năng kỹ thuật cổ đại |
| Trọng lượng lườn neo | $80\text{ kg} – 120\text{ kg}$ (Đá trầm tích nguyên khối). | Tạo lực chìm gia tốc nhanh, giữ tàu ổn định trước áp lực của dòng trào mặt nước. |
| Rãnh đục trục thân | Độ sâu $2 – 3\text{ cm}$, bo tròn góc cạnh bám. | Cố định vòng dây neo cốt lõi, giảm ma sát gây đứt dây thừng mây khi dòng lưu chất lắc lư. |
| Lỗ mộng xuyên tâm | Kích thước $10 \times 10\text{ cm}$, đục xuyên đối xứng. | Gá lắp các thanh ngáng gỗ tạo ngạnh bám đáy ngầm, ngăn neo bị trượt trên cát mịn. |
3. Giải mã kỹ nghệ định vị và động lực học hàng hải cổ đại
Phát hiện chùm neo đá tại vịnh Hạ Long lật mở những tri thức dân gian và kỹ nghệ hàng hải vô cùng tiến bộ của các thủy thủ đoàn trung đại. Trong thời kỳ chưa có hệ thống xích sắt hay tời cơ khí hiện đại, việc vận hành một khối đá nặng hàng tạ giữa biển khơi đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về động lực học chất lưu:
- Phương pháp thả neo nương dòng: Các tổng lái cổ đại không thả neo một cách ngẫu nhiên. Họ dựa vào hệ tri thức đọc hướng gió và sắc nước để tính toán vận tốc dòng chảy sinh học. Neo đá được thả từ mạn mũi tàu để lườn thuyền tự động xoay hướng nương theo dòng trào, giảm tối đa lực cản của sóng biển lên cấu trúc thân gỗ của thuyền mành.
- Mạng lưới giao thương liên vùng: Chất liệu đá của chùm neo này có những đặc tính khoáng vật tương đồng với các mỏ đá cổ vùng duyên hải Thanh Nghệ và đồng bằng Bắc Bộ. Điều này chứng tỏ năng lực nội địa hóa công cụ hàng hải quân sự và mậu dịch của người Việt thế kỷ 10 đã đạt đến độ hoàn thiện cao, sẵn sàng phục vụ cho các hải trình viễn dương tầm xa.
4. Công tác bảo tồn hóa học và số hóa tư liệu tại hệ thống
Do hiện vật bị ngâm mặn (marine-salts saturation) trong một thời gian quá dài, ngay sau khi trục vớt, chùm neo đá đã được đưa vào hệ thống bể khử muối liên tục bằng phương pháp thẩm thấu ngược để ngăn chặn quá trình kết tinh muối gây nứt vỡ cấu trúc đá khi tiếp xúc với oxy khí quyển.
Đồng thời, để phục vụ độc giả trên trang Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), toàn bộ không gian địa tầng phát hiện và hình thái 3D của các khối neo đá đã được quét laser lập thể độ phân giải siêu cao. Việc ứng dụng công nghệ số hóa (Digitalization) không chỉ giúp bảo tồn nguyên vẹn tư liệu khảo cổ gốc, mà còn biến những khối đá vô tri thành một câu chuyện đa phương tiện sống động, giúp thế hệ tương lai thấu hiểu sâu sắc tư duy làm chủ đại dương và tài năng cơ học hàng hải của bậc tiền nhân.
Bài viết bản quyền thuộc về Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com).
