Nằm ở vị trí tiền tiêu đón các dòng hải lưu chủ lưu của biển Đông, cụm đảo Cù Lao Chàm (Quảng Nam) từ lâu đã được biết đến là một “trạm định vị” trung chuyển cốt lõi trên Con đường tơ lụa trên biển (Maritime Silk Road). Bên cạnh những xác tàu đắm nổi tiếng từng được khai quật, các phát hiện khảo cổ học mới đây tại địa tầng ngập mặn và bãi bồi duyên hải Cù Lao Chàm đã làm lộ diện hàng vạn mảnh vỡ và hiện vật nguyên bản của gốm sứ mậu dịch thời Tống (thế kỷ 10 – 13). Địa tầng ngập mặn đặc thù này không chỉ bảo tồn nguyên vẹn các lớp trầm tích văn hóa mà còn giúp các nhà khoa học giải mã một hải trình xuyên đại dương rực rỡ, nơi dòng chảy kinh tế biển Việt Nam hòa chung vào mạng lưới mậu dịch toàn cầu.
1. Địa tầng ngập mặn Cù Lao Chàm: “Căn hầm bảo vật” yếm khí dưới đáy biển
Khác với các cổ vật được tìm thấy trong lòng các xác tàu đắm ngầm ngoài khơi xa, hệ thống gốm sứ thời Tống tại Cù Lao Chàm lại được phát hiện tập trung tại các vùng vụng biển kín, bãi bồi ngập mặn ven bờ bám đầy rễ cây đước và cây mắm cổ đại.
Địa hình ngập mặn ven đảo đóng vai trò như một cái bẫy trầm tích tự nhiên. Khi các thương thuyền vào vụng trú gió hoặc trao đổi nước ngọt, những kiện hàng bị vỡ hoặc rơi rụng qua mạn tàu lập tức chìm xuống lớp bùn lầy yếm khí (anoxic). Lớp bùn mịn độc đáo này ngăn chặn hoàn toàn sự tiếp xúc của oxy và các loài sinh vật đục khoét vỏ gốm, giúp lớp men sứ của các lò gốm trứ danh thời Tống như Long Tuyền, Cảnh Đức Trấn vẫn giữ nguyên được độ bóng, sắc men ngọc và các họa tiết hoa văn nguyên bản sau hơn 800 năm bị chôn giấu.
2. Đặc điểm thạch học và phân loại các dòng gốm sứ thời Tống
Qua công tác phân loại học và giám định nhiệt phát quang (Thermoluminescence dating), các hiện vật gốm sứ mậu dịch thời Tống tại đây bộc lộ sự phong phú về chủng loại và đỉnh cao của kỹ nghệ cơ học gốm sứ trung đại:
- Gốm men ngọc Long Tuyền (Celadon): Chiếm tỷ trọng lớn với sắc men xanh lục búp chuối hoặc xanh ngọc bích đặc trưng. Đáy bát thường được khắc chìm họa tiết cánh sen đứng hoặc đôi cá bơi đối xứng – biểu tượng mậu dịch đặc trưng hướng đến thị trường Đông Nam Á và Tây Á.
- Sứ trắng và sứ men trắng xanh (Qingbai): Thành gốm mỏng như vỏ trứng, phôi gốm được tinh lọc kỹ từ đất sét cao lanh, khi gõ vào phát ra âm thanh thanh sắc như kim loại. Đây là dòng sản phẩm cao cấp, phản ánh năng lực dẫn đường và bảo quản hàng hóa ngậm mặn đỉnh cao của các thương thuyền viễn dương.
| Dòng gốm sứ mậu dịch | Lò gốm chế tác nguyên bản | Đặc điểm kỹ thuật và Thẩm mỹ |
| Gốm men ngọc (Celadon) | Lò Long Tuyền (Chiết Giang) | Cốt gốm dày chịu lực va đập cao; men dày mịn chống thấm nước biển mặn tuyệt đối. |
| Sứ men trắng xanh (Qingbai) | Lò Cảnh Đức Trấn (Giang Tây) | Xương sứ mỏng, thấu quang; họa tiết hoa văn hoa mẫu đơn khắc vạch tinh xảo dưới men. |
| Gốm thô/Sành mậu dịch | Các lò gốm dân gian Quảng Đông | Các hũ, vại gốm lớn dùng để chứa nước ngọt, hương liệu và lưu trữ sản vật viễn dương. |
3. Giải mã hải trình xuyên đại dương và vị thế của biển Việt Nam
Sự dày đặc của di chúng gốm sứ thời Tống tại địa tầng Cù Lao Chàm lật mở những trang tư liệu đắt giá về động lực học hàng hải và lộ trình của các hạm đội thương thuyền quốc tế:
- Lợi dụng gió mùa sinh học: Các thương thuyền từ Phúc Kiến, Quảng Đông buộc phải nương theo hướng gió mùa Đông Bắc để xuống Nam Bán Cầu. Cù Lao Chàm là điểm dừng chân kỹ thuật bắt buộc để thủy thủ đoàn bổ sung nước ngọt, kiểm tra hệ thống bánh lái mành, dây neo trước khi rẽ hướng xuống vịnh Thái Lan hoặc vượt eo biển Malacca sang Ấn Độ Dương.
- Mạng lưới mậu dịch liên vùng: Sự xuất hiện của gốm thời Tống bên cạnh các mảnh vỡ gốm sành thời Lý của Việt Nam và gốm cổ Champa tại cùng một địa tầng chứng minh nơi đây là một không gian mậu dịch tự do, đa văn hóa. Người Việt cổ không đứng ngoài cuộc, họ đã chủ động tham gia vào chuỗi cung ứng, cung cấp sản vật lâm sản quý (trầm hương, quế) để đổi lấy dòng gốm sứ cao cấp này.
4. Công nghệ số hóa địa tầng văn hóa hàng hải tại hệ thống
Việc bảo tồn các mảnh vỡ gốm sứ ngậm mặn tại bãi bồi Cù Lao Chàm đối mặt với thách thức lớn từ sự xâm thực của thủy triều và các hoạt động xây dựng hạ tầng duyên hải. Để lưu giữ địa tầng tư liệu này, đội ngũ khoa học của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com) đã thực hiện quét laser 3D lập thể toàn bộ tọa độ phân bổ hiện vật.
Mọi mảnh gốm, từ hoa văn cánh sen đến các dấu triện bám bùn sâu, đều được phục dựng thành các mô hình kỹ thuật số 360 độ độ phân giải siêu cao. Độc giả chỉ cần truy cập vào hệ thống tương tác tương tác lớn của trang web là có thể tự tay xoay lật, phóng to từng thớ men ngọc thời Tống, lắng nghe âm thanh mô phỏng của sóng biển và hải trình viễn dương thế kỷ 12. Biến những mảnh vỡ lịch sử thành một trải nghiệm công nghệ sống động chính là con đường ngắn nhất để giữ gìn và lan tỏa ngọn lửa đam mê khảo cổ học hàng hải cho các thế hệ tương lai.
Bài viết bản quyền thuộc về Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com).
