Quảng Bình, vùng đất hẹp nhất theo chiều ngang của dải đất hình chữ S, sở hữu hơn 116km bờ biển với những cửa sông mang tính chiến lược lịch sử như sông Gianh (Cửa Gianh), sông Nhật Lệ (Cửa Nhật Lệ) và sông Ron (Cửa Ron). Nằm ở vị trí trung chuyển huyết mạch giữa hai miền Nam – Bắc, vùng biển Quảng Bình không chỉ là chiến trường khốc liệt của những cuộc phân tranh trong lịch sử, mà còn là một không gian văn hóa sông biển (Maritime Culture) phong phú. Dưới lòng biển sâu và lớp trầm tích cửa sông, các nhà khảo cổ học hàng hải đã phát hiện những di chứng vô giá, lật mở lại kỷ nguyên mậu dịch duyên hải đầy năng động và năng lực chinh phục đại dương của cha ông ta.
1. Hệ thống cảng thị cổ ven sông Gianh: Đầu mối mậu dịch và tiếp tế hàng hải
Trong lịch sử hàng hải Việt Nam, sông Gianh (Linh Giang) không chỉ là ranh giới phân định Đàng Trong – Đàng Ngoài thời phân tranh Trịnh – Nguyễn, mà khu vực hạ lưu và cửa biển sông Gianh còn là một hệ thống bến cảng mậu dịch sầm uất. Các cuộc khảo sát khảo cổ học dọc theo bãi bồi cửa sông Gianh đã phát lộ nhiều tầng địa tầng chứa gốm sứ mậu dịch dày đặc.
Tại các khu vực bến cảng cổ, các nhà khoa học đã tìm thấy:
- Gốm sứ mậu dịch đa quốc gia: Các mảnh gốm men lam, men ngọc thời Minh – Thanh (Trung Hoa), gốm cổ Nhật Bản xen lẫn với dòng gốm sành, gốm men thời Lê – Trịnh của Đại Việt.
- Hải trình tiếp tế: Sự hiện diện của gốm mậu dịch chứng minh cửa Gianh từng là trạm dừng chân bắt buộc của các đội ghe bầu, thuyền mành duyên hải để tiếp tế nước ngọt từ nguồn sông trong xanh, trước khi các thủy thủ đoàn mạo hiểm vượt qua những vùng biển đầy sóng gió của miền Trung.
2. Di chứng khảo cổ học dưới nước tại vùng biển Nhật Lệ
Cửa biển Nhật Lệ (Đồng Hới) là một “tử địa” hàng hải nổi tiếng trong quá khứ do hệ thống bãi cát bồi liên tục dịch chuyển và dòng lưu chất phức tạp đổ ra từ sông Kiến Giang. Đối với ngành khảo cổ học dưới nước, lòng biển quanh cửa Nhật Lệ và rạn đá nhảy phía Bắc là một kho tàng lưu giữ ký ức các vụ đắm tàu cổ.
Trong các đợt rà quét sonar và lặn thám sát của các cơ quan chuyên môn, nhiều di chứng sườn thuyền gỗ cổ ngậm mặn và neo đá cổ đã được định vị dưới lòng biển. Đáng chú ý, các thợ lặn khảo cổ đã tìm thấy những khối tiền đồng cổ kết khối và hệ thống vũ khí thủy quân (đạn đá, mảnh vỡ súng thần công bằng đồng). Những di vật này là minh chứng vật chất cho các cuộc đụng độ hải quân khốc liệt thời chúa Nguyễn, khi cửa Nhật Lệ và hệ thống lũy Thầy (lũy Nhật Lệ) trở thành tuyến phòng thủ thắt nút quyết định vận mệnh quốc gia.
| Khu vực phát hiện | Loại hình di chứng tiêu biểu | Giá trị lịch sử và khoa học chứng minh |
| Hạ lưu sông Gianh / Cửa Gianh | Gốm sứ mậu dịch Minh – Thanh, tiền đồng cổ, dấu tích nền móng kho bãi gỗ cổ. | Trung tâm trung chuyển hàng hóa duyên hải; ranh giới kinh tế – quân sự thời trung đại. |
| Vùng vịnh Nhật Lệ / Đá Nhảy | Sườn tàu gỗ cổ, neo đá đục đẽo bám rêu, đạn đá thần công, tiền đồng kết khối. | Dấu tích các vụ đắm tàu buôn và tàu chiến; minh chứng năng lực phòng thủ biển thời chúa Nguyễn. |
| Vùng biển khơi Hòn La | Mảnh gốm thô Sa Huỳnh – Champa, công cụ đánh cá bằng đá/đất nung cổ. | Không gian giao thoa văn hóa biển sơ khai; ngư trường đánh bắt lâu đời của cư dân cổ. |
3. Không gian văn hóa tâm linh biển và di sản phi vật thể gắn liền với khảo cổ
Sự phát triển của năng lực hàng hải tại Quảng Bình luôn song hành với một đời sống tâm linh biển sâu sắc. Khảo cổ học ven bờ tại các làng chài cổ như Cảnh Dương (Quảng Trạch) hay Bảo Ninh (Đồng Hới) đã phát hiện nhiều vết tích lăng miếu thờ Cá Ông (cá voi) có niên đại hàng trăm năm với kết cấu gạch vồ và ngói rêu phong cổ kính.
Tục thờ Nam Hải Đại Tướng Quân tại các lăng Ông Quảng Bình, kết hợp với lễ hội Cầu Ngư và điệu hò chèo cạn, không chỉ là tín ngưỡng dân gian mà còn là “cuốn nhật ký hàng hải truyền khẩu”. Qua những bài chèo cạn, tri thức bản địa về luồng nước, lịch gió mùa và cách nhận biết các rạn san hô cạn đã được truyền lại qua nhiều thế hệ thủy thủ, biến không gian biển Quảng Bình thành một chỉnh thể văn hóa hàng hải toàn diện giữa vật thể và phi vật thể.
4. Công tác bảo tồn di sản biển Quảng Bình tại Bảo tàng Hàng hải
Vùng biển Quảng Bình có đặc thù khí hậu vô cùng khắc nghiệt, chịu ảnh hưởng trực tiếp của gió Tây Nam thổi cát bồi lấp và những trận bão đại dương liên tục làm xáo trộn địa tầng bờ biển. Điều này khiến cho các di chỉ khảo cổ học ven bờ và xác tàu đắm dưới nước đối mặt với nguy cơ bị hủy hoại hoặc biến mất rất nhanh nếu không có sự can thiệp của khoa học bảo tồn hiện đại.
Tại hệ thống của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), dự án số hóa sơ đồ khảo cổ học vùng cửa sông Gianh – Nhật Lệ, ứng dụng sonar quét sườn lập bản đồ 3D đáy biển xung quanh khu vực đảo Hòn La và phục dựng các mô hình chiến thuyền thời chúa Nguyễn đang được triển khai đồng bộ. Đưa những tư liệu lịch sử hàng hải này lên không gian số là cách bền vững nhất để tôn vinh năng lực chinh phục đại dương của cha ông, khẳng định chủ quyền kinh tế và tiếp thêm động lực hướng biển cho thế hệ mai sau.
Bài viết bản quyền thuộc về Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com).
