Hải Phòng, thành phố cảng năng động nơi đầu sóng ngọn gió, từ lâu đã giữ vai trò là tấm lá chắn phòng thủ tiêu tiền và là huyết mạch giao thương hướng biển của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Dưới làn nước lợ đặc trưng và lớp bùn trầm tích ngàn năm của hệ thống sông Bạch Đằng, sông Cấm và các đảo ven bờ như Cát Bà, các nhà khảo cổ học hàng hải đã phát hiện những di chứng vô giá. Những phát hiện này không chỉ mở ra trang sử hào hùng về các trận hải chiến kinh điển bảo vệ giang sơn, mà còn minh chứng cho một trung tâm đóng tàu thuyền và giao lưu văn hóa biển phát triển liên tục từ thời tiền sử.
1. Di chỉ Cái Bèo (Cát Bà): Chiếc nôi của cư dân biển cổ đại
Trước khi Hải Phòng hình thành nên những bến cảng sầm uất, vùng biển đảo Cát Bà đã là nơi định cư của một trong những cộng đồng cư dân biển sớm nhất Việt Nam. Di chỉ khảo cổ học Cái Bèo, nằm trên đảo Cát Bà, là một minh chứng độc nhất vô nhị với niên đại kéo dài từ 7.000 đến 4.000 năm trước.
Qua các đợt khai quật địa tầng, các nhà khảo cổ đã phát lộ hàng ngàn di chứng vật thể:
- Công cụ đá và xương: Hệ thống rìu đá ghè đẽo, bàn mài, lưỡi câu bằng xương cá lớn và các mảnh tước.
- Chì lưới đất nung: Những viên đất nung đục lỗ dùng để làm chìm lưới đánh cá, chứng minh cư dân Cái Bèo cổ đại đã sở hữu kỹ nghệ đánh bắt hải sản xa bờ và làm chủ các eo biển sâu quanh vịnh Lan Hạ, hình thành nên cấu trúc “Văn hóa biển Cái Bèo” đặc trưng trước cả Văn hóa Hạ Long.
2. Hệ thống bãi cọc Bạch Đằng: Kỳ tích khảo cổ học quân sự hàng hải
Nhắc đến di chứng khảo cổ biển và sông vịnh tại Hải Phòng, không thể không nhắc đến hệ thống bãi cọc Bạch Đằng – một trong những phát hiện chấn động nhất của ngành khảo cổ học lịch sử Việt Nam. Các cuộc khai quật tại cánh đồng Cao Quỳ, đầm Thượng (huyện Thủy Nguyên) trong những năm gần đây đã phát lộ hàng trăm cây cọc gỗ lim, gỗ sến cổ thụ được đóng sâu vào lòng đất bờ sông.
Kết quả giám định đồng vị phóng xạ Carbon ($C^{14}$) cho thấy các bãi cọc này hoàn toàn trùng khớp với các mốc son chói lọi của lịch sử: trận chiến của Ngô Quyền (năm 938), Lê Hoàn (năm 981) và đỉnh cao là chiến thắng Bạch Đằng của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (năm 1288). Di chứng bãi cọc là bằng chứng vật chất đanh thép phản ánh tư duy chiến thuật quân sự hàng hải đỉnh cao: lợi dụng tri thức bản địa về chế độ bán nhật triều của vùng vịnh Bắc Bộ để bố trí trận địa, nhấn chìm hàng trăm chiến hạm đáy nhọn khổng lồ của các đế chế phương Bắc.
| Địa điểm di chỉ | Loại hình di chứng phát hiện | Giá trị lịch sử và khoa học |
| Vịnh Cái Bèo (Cát Bà) | Lưỡi câu xương, chì lưới đất nung, mộ táng cổ, vỏ nhuyễn thể biển. | Minh chứng về trung tâm định cư và kỹ nghệ biển sớm nhất duyên hải Bắc Bộ. |
| Cao Quỳ / Đầm Thượng | Hệ thống cọc gỗ lim cổ, mũi tên đồng, vết tích xẻ rãnh đóng cọc. | Tái hiện trận địa thủy chiến, nghệ thuật lợi dụng thủy triều bảo vệ chủ quyền. |
| Vùng biển khơi Long Châu | Mảnh vỡ gốm mậu dịch Tống – Minh, neo đá cổ bám san hô. | Dấu tích luồng hải hành quốc tế hướng vào các cửa sông trục của Hải Phòng. |
3. Dấu tích tàu cổ đắm và nghệ thuật đóng thuyền mành bản địa
Vùng biển Hải Phòng, đặc biệt là khu vực quanh đảo Long Châu và các cửa sạt lở luồng Nam Triệu, là nơi hội tụ của nhiều dòng hải lưu phức tạp. Nơi đây đã lưu giữ nhiều di chứng của các vụ đắm tàu thương mại trong lịch sử. Những mảnh vỡ thân tàu bằng gỗ kiền kiền, những khối neo đá có lỗ xỏ dây tìm thấy dưới đáy biển chứng minh cho một tuyến giao thương nhộn nhịp hướng vào thương cảng cổ sầm uất như cảng Domea (được các thương nhân Hà Lan, Anh ghi nhận dọc sông Văn Úc, sông Cấm vào thế kỷ XVII).
Đặc biệt, các di chứng này còn làm sáng tỏ kỹ nghệ đóng thuyền mành (thuyền mành ván ghép, chia khoang chống đắm) của thợ đóng thuyền vùng vạn chài cổ Hải Phòng. Thiết kế cánh buồm đan bằng nan tre có thể xoay linh hoạt theo hướng gió chính là biểu tượng hàng hải giúp thuyền mành Hải Phòng tự tin vượt vịnh Bắc Bộ ra khơi xa.
4. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản biển tại Bảo tàng Hàng hải
Các di chứng khảo cổ học tại vùng biển Hải Phòng là tài sản vô giá nhưng đang đối mặt với nguy cơ xuống cấp nhanh do tác động của dòng chảy, môi trường nước mặn thay đổi và áp lực từ các hoạt động cảng biển hiện đại. Việc bảo tồn các bãi cọc gỗ ngậm nước hàng trăm năm đòi hỏi những giải pháp hóa học và khảo cổ học cực kỳ nghiêm ngặt để tránh hiện tượng nứt vỡ, mủn mục khi tiếp xúc với oxy.
Tại hệ thống của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), việc số hóa 3D toàn vẹn các bãi cọc khảo cổ, ứng dụng công nghệ thực tế ảo tái hiện trận chiến Bạch Đằng Giang, và trưng bày các bộ sưu tập công cụ biển Cái Bèo đang được ưu tiên hàng đầu. Khơi dậy những thông tin lịch sử hàng hải này chính là chìa khóa để thế hệ trẻ hôm nay thấu hiểu năng lực chinh phục đại dương và tinh thần giữ biển kiên cường của cha ông ta từ ngàn năm trước.
Bài viết bản quyền thuộc về Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com).
