Nghệ An, vùng đất địa linh nhân kiệt với dải bờ biển dài hơn 82km cùng hệ thống cửa sông lớn như sông Lam (Cửa Hội), sông Hoàng Mai (Cửa Cờn), sông Bùng (Cửa Vạn), từ lâu đã giữ vai trò chiến lược trên bản đồ giao thương và phòng thủ duyên hải Việt Nam. Dưới lớp cát biển và trầm tích sông lạch ngàn năm, các nhà khảo cổ học hàng hải đã phát hiện những di chứng vô giá. Những phát hiện này không chỉ mở ra trang sử sống động về một trong những cộng đồng cư dân thích ứng với biển sớm nhất nước ta, mà còn minh chứng cho mạng lưới cảng thị mậu dịch năng động xuyên suốt các thời kỳ lịch sử.
1. Văn hóa Quỳnh Văn: Dấu tích của cư dân biển tiền sử gắn liền với những đống rác bếp cổ
Trước khi hình thành nên các cửa biển giao thương sầm uất, vùng duyên hải Nghệ An (đặc biệt là huyện Quỳnh Lưu và Nghi Lộc) đã là địa bàn sinh tồn của cư dân tiền sử thuộc nền Văn hóa Quỳnh Văn (cách ngày nay khoảng 6.000 đến 4.500 năm). Di chứng khảo cổ học đặc trưng nhất của nền văn hóa này là hệ thống các đống cồn điệp (midden) khổng lồ – thực chất là những đống rác bếp cổ tích tụ qua hàng ngàn năm sinh sống của con người.
Tại các di chỉ như Quỳnh Văn, Thạch Lạc, các nhà khoa học đã khai quật được:
- Công cụ đá ghè đẽo: Các loại rìu đá, bàn mài thô sơn nhưng có độ bám tốt.
- Đồ gốm đáy nhọn độc đáo: Gốm Quỳnh Văn nổi tiếng với kỹ thuật tạo hoa văn văn chỉ dập thô và phần đáy nhọn, thiết kế hoàn hảo để cắm sâu vào nền cát biển dốc, giúp cư dân nấu nướng ngay bên bờ sóng.
- Dấu tích sinh biến: Hàng triệu vỏ điệp, vỏ hàu biển xếp tầng lớp chứng minh phương thức khai thác tài sản biển bền vững và kỹ nghệ đi biển sơ khai bằng mảng tre của người cổ đại.
2. Thương cảng cổ Hội Thống và mạng lưới kinh tế ven sông Lam
Bước sang thời kỳ trung đại, vùng cửa biển sông Lam (Cửa Hội, nối liền Nghệ An và Hà Tĩnh) trở thành một trong những đầu mối giao thương quan trọng nhất vịnh Bắc Bộ với sự hình thành của thương cảng cổ Hội Thống. Đây là điểm tập kết và trung chuyển hàng hóa lâm thổ sản chiến lược từ sâu trong lục địa ra biển khơi.
Các cuộc thám sát khảo cổ học dọc hạ lưu sông Lam và các bãi bồi ven cửa biển Nghệ An đã phát lộ nhiều tầng di chứng gốm sứ mậu dịch dày đặc. Sự xuất hiện của gốm men ngọc thời Tống – Nguyên, gốm men lam thời Minh – Thanh xen lẫn gốm cổ Đại Việt từ các lò gốm sứ phía Bắc chứng minh Hội Thống và các cửa biển phụ cận từng là điểm dừng chân lý tưởng của các thương thuyền viễn dương. Nơi đây không chỉ trao đổi sản vật mà còn là trạm tiếp tế nước ngọt, lương thực trọng yếu trên hải trình ven biển Đông.
| Địa điểm phát hiện | Loại hình di chứng tiêu biểu | Giá trị lịch sử và khoa học |
| Cồn điệp Quỳnh Văn (Quỳnh Lưu) | Gốm đáy nhọn hoa văn dập, công cụ đá, vỏ nhuyễn thể biển kết khối dày. | Minh chứng về phương thức thích ứng biển và kỹ nghệ sinh tồn ven bờ thời tiền sử. |
| Vùng cửa sông Lam / Hội Thống | Gốm mậu dịch thời Tống – Minh, gốm sành cổ Đại Việt, tiền đồng kết khối. | Tái hiện trung tâm giao thương kinh tế biển sầm uất vùng Hoan – Diễn xưa. |
| Cửa Cờn (Hoàng Mai) | Móng kiến trúc đền cổ, neo đá bám trầm tích, hiện vật thờ cúng tâm linh biển. | Dấu ấn văn hóa tâm linh hàng hải; không gian che chở của ngư dân và thủy thủ viễn dương. |
3. Di sản tâm linh biển và di chứng khảo cổ tại Cửa Cờn
Văn hóa biển Nghệ An không chỉ có kinh tế mà còn được bồi đắp bằng một đời sống tâm linh hàng hải phong phú, mà đỉnh cao là Di tích đền Cờn (Quỳnh Phương, Hoàng Mai) ngay bên cửa biển sông Hoàng Mai. Khảo cổ học ven bờ tại đây đã phát hiện nhiều hiện vật nền móng kiến trúc gỗ, gạch ngói cổ có niên đại từ thời Trần đến thời Nguyễn.
Sự tôn thờ Tứ vị Thánh nương – những vị thần bảo hộ cho các thủy thủ đoàn và ngư dân chống lại sóng dữ đại dương – gắn liền với các di chứng vật thể tại đền Cờn. Nơi đây từng là điểm bái tế bắt buộc của thủy quân các triều đại phong kiến Việt Nam (như vua Trần Anh Tông, Lê Thánh Tông) trước mỗi lần đem quân nam chinh, biến vùng biển Nghệ An thành một không gian lịch sử quân sự và tín ngưỡng hàng hải hòa quyện chặt chẽ.
4. Công tác số hóa dữ liệu và định hướng phát huy giá trị tại Bảo tàng Hàng hải
Hệ thống di chứng khảo cổ biển Nghệ An, đặc biệt là các cồn điệp cát ven bờ, đang chịu áp lực xâm thực rất lớn từ thiên nhiên và các hoạt động kinh tế công nghiệp duyên hải. Việc bảo tồn các tầng địa tầng dễ sụt lún và hiện vật gốm sành ngậm mặn đòi hỏi những biện pháp xử lý chuyên sâu của ngành khảo cổ học hàng hải hiện đại.
Tại hệ thống của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), chúng tôi đang hướng tới việc thực hiện các dự án số hóa bản đồ địa tầng các cồn điệp Quỳnh Văn, phục dựng không gian 3D thương cảng cổ Hội Thống và lập hồ sơ tư liệu các hiện vật neo đá cổ dọc vùng biển Hoan – Diễn. Đưa những thông tin lịch sử hàng hải này lên không gian số chính là giải pháp bền vững để lưu giữ ký ức chinh phục biển khơi của cha ông, khơi dậy niềm tự hào và tư duy kinh tế hướng biển cho thế hệ hôm nay.
Bài viết bản quyền thuộc về Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com).
