Vịnh Hạ Long không chỉ là kỳ quan thiên nhiên thế giới với hàng ngàn đảo đá vôi kỳ vĩ, mà dưới góc nhìn của các nhà khảo cổ học hàng hải, nơi đây còn là một “bảo tàng mở” khổng lồ lưu trữ những di chứng vô giá về lịch sử nhân loại. Từ những công cụ đá của cư dân tiền sử thuộc nền Văn hóa Hạ Long cho đến những xác tàu chiến, tàu buôn cổ đắm dưới lòng vịnh bái tử long và hệ thống bến cảng cổ Vân Đồn, vùng biển này chính là cái nôi chứng minh năng lực thích ứng, chinh phục biển khơi và giao thương quốc tế sầm uất của cha ông ta qua nhiều thiên niên kỷ.
1. Nền văn hóa Hạ Long: Dấu ấn của những cư dân biển tiền sử
Trước khi trở thành một thương cảng mậu dịch sầm uất trong kỷ nguyên phong kiến, vùng biển vịnh Hạ Long đã là không gian sinh tồn của cư dân tiền sử thuộc nền Văn hóa Hạ Long (cách ngày nay khoảng 4.500 đến 3.500 năm). Khác với các nền văn hóa nội địa, di chứng khảo cổ học tại các hang động và mái đá như hang Soi Nhụ, hang Cái Bèo (đảo Cát Bà), hay hang Luồn đã phát lộ một khối lượng khổng lồ các di vật gắn liền với đời sống sông biển.
Các nhà khảo cổ đã tìm thấy hệ thống công cụ đá có vai đặc trưng, búa đá, bàn mài và đặc biệt là những chiếc lưỡi câu bằng xương thú, chì lưới bằng đất nung. Những di chứng này chứng minh cư dân Hạ Long cổ đại đã sớm thoát ly khỏi phương thức hái lượm thuần túy để tiến lên trình độ đánh bắt hải sản xa bờ, biết chế tạo bè mảng để vượt qua các eo biển lộng gió, đặt nền móng đầu tiên cho tư duy hướng biển của người Việt.
2. Hệ thống bến cảng cổ Vân Đồn: Mắt xích vàng trên tuyến đường hàng hải quốc tế
Bước sang thời kỳ phong kiến, vịnh Hạ Long và vùng kế cận bái tử long trở thành địa bàn chiến lược khi vương triều nhà Lý chính thức thành lập thương cảng Vân Đồn (năm 1149). Đây được xem là thương cảng quốc tế đầu tiên của Việt Nam, kéo dài suốt các triều đại Lý, Trần, Lê, Mạc.
Các cuộc khai quật khảo cổ học tại hệ thống bến bãi cổ như Cái Làng, Cống Cái, Cống Yên (thuộc huyện đảo Vân Đồn ngày nay) đã phát lộ những di chứng có quy mô kinh ngạc:
- Các tầng địa tầng gốm sứ dày đặc: Hàng triệu mảnh gốm sứ mậu dịch thời Lý, Trần, Lê xen lẫn với gốm sứ thời Tống, Nguyên, Minh, Thanh (Trung Hoa), gốm cổ Nhật Bản và các nước Tây Á nằm xếp chồng lên nhau tại các bến sông, bến bờ cổ.
- Nền móng kiến trúc cổ: Dấu tích của các cầu cảng bằng đá, các lò gốm men, giếng nước ngọt cổ phục vụ cho các thủy thủ đoàn quốc tế trước khi bắt đầu hải trình viễn dương.
| Khu vực di chỉ | Loại hình di chứng tiêu biểu | Giá trị lịch sử chứng minh |
| Hang Cái Bèo / Soi Nhụ | Rìu đá có vai, lưỡi câu xương, chì lưới đất nung, vỏ nhuyễn thể biển kết khối. | Phương thức sinh tồn, kỹ nghệ đánh bắt duyên hải của cư dân biển tiền sử. |
| Bến cổ Cái Làng (Vân Đồn) | Móng cầu cảng đá, tiền đồng cổ, gốm men lam Chu Đậu, gốm men ngọc thời Tống. | Trung tâm quản lý thương mại, thuế quan hàng hải quốc tế thời Lý – Trần. |
| Dòng sông Mang (Quan Lạn) | Mảnh vỡ chiến thuyền gỗ, mũi tên đồng, vũ khí thủy quân thời Trần. | Chiến trường khảo cổ học hàng hải; nơi nhấn chìm hạm đội lương quân Nguyên Mông. |
3. Khảo cổ học dưới nước và ký ức những trận hải chiến lừng lẫy
Không chỉ là dòng chảy thương mại, vùng biển cửa ải Hạ Long – bái tử long – Bạch Đằng còn là lá chắn phòng thủ tiền tiêu của đất nước. Chính vì vậy, di chứng khảo cổ học dưới nước tại khu vực này mang đậm dấu ấn của lịch sử quân sự hàng hải.
Các đợt khảo sát dưới lòng sông Mang (Quan Lạn) và vùng cửa biển Bạch Đằng lân cận đã tìm thấy nhiều dấu tích của các bãi cọc gỗ đóng sâu dưới lòng đất, các mảnh vỡ thân tàu chiến cổ bọc sắt và vũ khí cổ đại. Những di chứng khảo cổ hàng hải này khớp hoàn toàn với sử liệu về trận hải chiến kinh điển năm 1288, khi Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn nhấn chìm toàn bộ tập đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ, khẳng định năng lực tác chiến thủy quân độc đáo, lợi dụng thủy triều đại dương để phòng vệ quốc gia của quân dân nhà Trần.
4. Thách thức trong bảo tồn và định hướng tương lai cho di sản biển Hạ Long
Mặc dù sở hữu mật độ di chứng khảo cổ học dày đặc và phong phú, công tác khảo cổ học hàng hải tại vịnh Hạ Long hiện nay đang đứng trước nhiều thách thức lớn. Môi trường nước mặn đặc thù, dòng hải lưu và hoạt động nạo vét luồng lạch tàu biển hiện đại đang làm thay đổi cấu trúc địa tầng dưới nước, dễ gây tổn hại đến các xác tàu cổ chưa được phát hiện.
Tại hệ thống dữ liệu của Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), chúng tôi định hướng việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như quét sonar lập bản đồ 3D đáy biển vịnh Hạ Long, kết hợp xây dựng các không gian trưng bày ảo. Việc phục dựng các hải trình cổ đại của thương thuyền Vân Đồn bằng công nghệ thực tế ảo sẽ giúp công chúng lật mở lại những chương sử hoàng kim, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ di sản, khẳng định vị thế và chủ quyền biển đảo bền vững của Việt Nam trên trường quốc tế.
