Trên hòn đảo Djurgården thơ mộng tại thủ đô Stockholm, Thụy Điển, có một bảo tàng độc nhất vô nhị thu hút hàng triệu lượt khách du lịch và các nhà nghiên cứu mỗi năm: Bảo tàng Vasa (Vasamuseet). Không giống như những bảo tàng thông thường trưng bày các hiện vật rời rạc, toàn bộ không gian kiến trúc khổng lồ này được xây dựng chỉ để bao bọc và tôn vinh một hiện vật duy nhất: Tàu chiến Vasa – chiến hạm hoàng gia thế kỷ XVII nguyên vẹn nhất hành tinh. Đây được coi là đỉnh cao của ngành khảo cổ học dưới nước toàn cầu, một “cỗ máy thời gian” bằng gỗ sồi sừng sững bước ra từ quá khứ mậu dịch và quân sự hoàng kim của vùng biển Baltic.
1. Bi kịch của niềm kiêu hãnh Hoàng gia Thụy Điển
Câu chuyện của tàu Vasa bắt đầu vào năm 1626, khi Vua Gustav II Adolf – một trong những nhà quân sự kiệt xuất nhất lịch sử Thụy Điển – hạ lệnh đóng một chiến hạm vĩ đại chưa từng có để phô diễn quyền lực của đế quốc trong cuộc chiến với Ba Lan. Vasa được trang bị tới 64 đại bác hạng nặng bằng đồng và trang trí bằng hàng trăm bức tượng điêu khắc mạ vàng tinh xảo.
Tuy nhiên, chính sự ham muốn quyền lực và những mệnh lệnh can thiệp thô bạo vào kỹ thuật của nhà vua đã dẫn đến thảm kịch. Để nhồi nhét hai tầng đại bác khổng lồ, thân tàu bị kéo cao quá mức trong khi phần lườn bên dưới lại quá hẹp và thiếu đá dằn để giữ trọng tâm. Ngày 10 tháng 8 năm 1628, trước sự chứng kiến của hàng vạn người dân Stockholm trong buổi lễ hạ thủy, tàu Vasa chỉ mới ra khơi được khoảng 1.300 mét thì gặp một trận gió lốc nhẹ. Con tàu nghiêng hẳn sang một bên, nước biển tràn vào các lỗ pháo đang mở toang, nhấn chìm niềm kiêu hãnh của nhà vua xuống đáy biển sâu chỉ trong vài phút.
2. Phép màu từ đáy biển Baltic và cuộc trục vớt thế kỷ
Tàu Vasa đã nằm im lìm dưới đáy cảng Stockholm suốt 333 năm. Thông thường, các tàu gỗ đắm ở đại dương sẽ bị loài ký sinh trùng ăn gỗ (đục thuyền) phá hủy hoàn toàn chỉ sau vài thập kỷ. Thế nhưng, vùng biển Baltic sở hữu những điều kiện môi trường tự nhiên vô cùng đặc biệt:
- Độ mặn cực thấp: Nước biển gần như là nước lợ, khiến loài đục thuyền gỗ không thể sinh sống.
- Nhiệt độ đóng băng và thiếu oxy: Lớp bùn lạnh và môi trường thiếu oxy ở đáy cảng đã bảo quản khối gỗ sồi của tàu Vasa như một tủ đông tự nhiên, ngăn chặn hoàn toàn quá trình phân hủy sinh học.
Vào năm 1956, nhà nghiên cứu độc lập Anders Franzén đã tìm thấy vị trí chính xác của xác tàu. Ngày 24 tháng 4 năm 1961, thế giới chứng kiến một kỳ tích hàng hải khi con tàu khổng lồ được nhấc bổng lên khỏi mặt nước gần như nguyên vẹn $98\%$.
| Thông số kỹ thuật tàu Vasa | Chi tiết cấu trúc | Tình trạng bảo tồn hiện tại |
| Chiều dài thân tàu | 69 mét (từ mũi đến đuôi tàu) | Nguyên vẹn cấu trúc sườn gỗ sồi nguyên bản. |
| Hệ thống hỏa lực | 64 đại bác bằng đồng thau nặng | Đã được trục vớt và phục dựng đúng vị trí khoang pháo. |
| Nghệ thuật điêu khắc | Hơn 700 bức tượng gỗ chạm khắc | Được khôi phục màu sắc và bảo quản bằng PEG. |
3. Nghệ thuật bảo quản hóa học đặc biệt (Conservation)
Thách thức lớn nhất đối với các nhà khảo cổ học hàng hải không phải là đưa tàu lên, mà là giữ cho nó không bị mủn rã khi tiếp xúc với không khí. Khi gỗ ngậm nước lâu năm bị khô, nước bốc hơi sẽ làm sụp đổ hoàn toàn cấu trúc tế bào gỗ, khiến con tàu biến thành bụi tro.
Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia tại Bảo tàng Vasa đã áp dụng một quy trình bảo quản kéo dài gần 20 năm:
- Phun sương Polyethylene Glycol (PEG): Suốt 17 năm liên tục, con tàu được phun một loại chất sáp lỏng đặc biệt để thay thế dần lượng nước bên trong các tế bào gỗ sồi.
- Sấy khô kiểm soát nhiệt độ: Sau khi sáp PEG đã điền đầy thân gỗ, tàu được sấy khô chậm trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt về độ ẩm để ổn định phom dáng.
4. Bài học lịch sử hàng hải và thông điệp cho hệ thống Bảo tàng Hàng hải
Ngày nay, bước vào bên trong Bảo tàng Vasa, độc giả sẽ bị choáng ngợp bởi con tàu cao tương đương tòa nhà 7 tầng, sừng sững giữa không gian ánh sáng huyền ảo được thiết kế riêng để ngăn chặn tác hại của tia UV đối với gỗ cổ. Không chỉ trưng bày xác tàu, bảo tàng còn tái hiện chi tiết cuộc sống của các thủy thủ đoàn, trang thiết bị hàng hải, và cả những bộ xương của những người tử nạn được phục dựng bằng công nghệ nhân chủng học hiện đại.
Đối với hệ thống Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com), mô hình vận hành và công nghệ bảo quản của Bảo tàng Vasa Thụy Điển chính là sách giáo khoa kinh điển. Di sản Vasa để lại bài học đắt giá về sự cân bằng giữa tính mỹ thuật và kỹ thuật đóng tàu viễn dương, đồng thời khẳng định giá trị cốt lõi của khảo cổ học hàng hải: Biển cả có thể nhấn chìm những tham vọng nhất thời, nhưng lại là nơi bảo tồn trung thực nhất những mảnh ghép ký ức của nhân loại.
Bài viết bản quyền thuộc về Bảo Tàng Hàng Hải (baotanghanghai.com).
